Khi nên cân nhắc và khi nên dừng lại
Trong hành trình làm bác sĩ Nhi khoa, đặc biệt là trong lĩnh vực Thận – Nội tiết Nhi, tôi gặp rất nhiều gia đình đưa con đến khám với mong muốn duy nhất: “Con em thấp quá, bác sĩ ơi! Có nên dùng hormone tăng trưởng không?”
Tôi hiểu – là cha mẹ, ai cũng mong con mình cao lớn, khỏe mạnh. Nhưng hormone tăng trưởng (GH) không phải là phép màu. Và nếu sử dụng sai cách, không đúng chỉ định, cái giá phải trả không chỉ là tiền bạc – mà còn là sức khỏe lâu dài của chính con em mình.
Hormone tăng trưởng – không phải dành cho tất cả
GH là một hormone do tuyến yên tiết ra, đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển chiều cao ở trẻ. Hormone này giúp xương dài ra, mô cơ phát triển, tăng tổng hợp protein và sử dụng năng lượng hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, điều quan trọng mà tôi muốn nhấn mạnh: Không phải trẻ nào thấp cũng là do thiếu GH.
Có những trẻ thấp do di truyền, có trẻ chậm lớn do thiếu dinh dưỡng, thiếu vi chất như kẽm, vitamin D, canxi. Cũng có những trường hợp do rối loạn nội tiết khác như suy giáp, dậy thì sớm, bệnh lý mạn tính hoặc rối loạn hấp thu đường ruột.
Di truyền góp 21% vào sự tăng trưởng của trẻ, ngoài ra còn có các yếu tố khác tác động vào chiều cao như dinh dưỡng chiếm 31%, vận động 20%, yếu tố tâm lý và môi trường chiếm 5-10%. Ngoài ra trong quá trình phát triển, một số bệnh lý mắc phải cũng có thể ảnh hưởng đến sự tăng trưởng của trẻ như bệnh lý gan, thận mạn tính, sử dụng một số thuốc ảnh hưởng tăng trưởng, dậy thì sớm…
Việc phát hiện chính xác nguyên nhân chậm tăng trưởng không thể chỉ nhìn bằng mắt thường, mà cần có sự thăm khám kỹ lưỡng và xét nghiệm chuyên sâu từ bác sĩ chuyên ngành Nội tiết Nhi.
Khi nào trẻ cần sử dụng hormone tăng trưởng?
Chỉ khi trẻ được chẩn đoán chính xác là thiếu hormone tăng trưởng, dựa trên các xét nghiệm máu, chụp X-quang đánh giá tuổi xương và/hoặc MRI tuyến yên, thì mới có chỉ định dùng GH. Trong những trường hợp này, nếu không điều trị, trẻ sẽ bị thấp vĩnh viễn khi trưởng thành.
Nếu điều trị đúng và đủ liều, trẻ có thể cải thiện chiều cao từ 10-12 cm trong năm đầu tiên, sau đó mỗi năm trẻ có thể tăng từ 6-7 cm, cao hơn tốc độ tăng trưởng thông thường, việc đáp ứng điều trị tùy vào độ tuổi bắt đầu điều trị, giới tính, mức độ nặng của bệnh và sự tuân thủ của gia đình.
Tôi từng theo dõi nhiều bé được phát hiện thiếu GH sớm. Ban đầu, các con rụt rè, tự ti vì luôn là người thấp nhất lớp. Sau một thời gian điều trị kết hợp chăm sóc đúng cách, các con thay đổi cả về vóc dáng lẫn tinh thần. Điều đó thực sự làm tôi xúc động.
Khi nào KHÔNG nên dùng GH?
Tôi xin chia sẻ rất thẳng thắn: Nếu trẻ không thiếu GH, không nên tiêm hormone tăng trưởng.
Có phụ huynh vì nóng ruột, tự mua thuốc GH trên mạng, hoặc nghe theo lời quảng cáo thiếu kiểm chứng. Việc dùng GH sai chỉ định có thể gây:
- Rối loạn chuyển hóa, tăng đường huyết
- Phì đại các cơ quan nội tạng
- Tăng áp lực nội sọ
- Nguy cơ hình thành khối u hoặc làm nặng thêm bệnh nền có sẵn
Đó là chưa kể việc điều trị GH cần theo dõi chặt chẽ: từ liều lượng, thời gian tiêm, đến xét nghiệm định kỳ – chứ không đơn giản là “tiêm vào rồi cao lên”.
Chiều cao không chỉ đến từ hormone
Phát triển thể chất là một hành trình toàn diện. GH chỉ là một phần trong bức tranh lớn. Để trẻ cao lớn khỏe mạnh, điều quan trọng là:
- Dinh dưỡng cân đối, đủ đạm – kẽm – canxi – vitamin D
- Vận động thường xuyên (bơi lội, bóng rổ, đạp xe...)
- Giấc ngủ sâu, đặc biệt là trước 22h
- Tâm lý vui vẻ, không căng thẳng
Ba mẹ không nên chỉ tập trung vào thuốc hay thực phẩm chức năng, mà quên đi giá trị của những thói quen sống lành mạnh hằng ngày.
Lời kết từ một người bác sĩ đã đồng hành cùng hàng nghìn trẻ em
Tôi chia sẻ bài viết này không phải để làm nản lòng những phụ huynh đang kỳ vọng vào hormone tăng trưởng. Tôi viết với tất cả mong muốn rằng: Hãy đưa ra quyết định dựa trên hiểu biết, khoa học và tình yêu thương sáng suốt.
Nếu con bạn thực sự cần GH, hãy để bác sĩ chuyên khoa đồng hành một cách bài bản và nhân văn. Còn nếu không, xin đừng ép con mình chạy đua với chiều cao bằng mọi giá – mà quên rằng, một đứa trẻ hạnh phúc và khỏe mạnh quan trọng hơn rất nhiều.
PGS.TS.BS Huỳnh Thị Vũ Quỳnh
Chuyên ngành Thận – Nội tiết Nhi
